Gertrude Bell...

Bugün sizlere araştırmalarım sonucunda  Osmanlı ve Arap dünyası arasında olayları ateşleyen kişi olarak bilinenlerden Lawrence’tan bence daha mantıklı ve detaylı bilgilere sahip olduğuna inandığım Irak’ın kurucusu Gertrude Bell ‘den bahsetmek istiyorum. Sonrasında da Lawrence-Bell-Churchill üçgenini biraz incelemek istedim.

Keyifli okumalar…

1919 – “Irak diye bir şey henüz yok” (Osmanlı sonrası kaos, İngiliz tereddütleri)

“There is no Iraq yet, only provinces that do not trust each other.”(Henüz Irak diye bir şey yok, birbirine güvenmeyen vilayetler var.) Burada Bell, suni bir devlet yaratılacağının farkındadır ve bunun uzun vadeli sorunlar doğuracağını sezdiğini açıkça yazar. Şiiler, Sünniler ve Kürtler arasında zorla bir denge kurulacağını belirtir. İngiliz yönetiminin “harita üstü devlet” yaklaşımını eleştirir.

1920 – Aşiretler, isyanlar ve bastırma gerçeği (1920 Irak Ayaklanması)

Bell, Londra’ya gitmeyen ama Bağdat’tan yazdığı özel mektuplarda, İngiliz askeri sertliğini açıkça kabul eder:

“We are ruling by force more than we dare admit in public.”(Kamuoyuna itiraf edebileceğimizden çok daha fazla güç kullanarak yönetiyoruz.)

RAF bombardımanlarının köylerde yarattığı etkiyi anlatır

“Arapların hafızası uzundur” diyerek gelecekte intikam ve istikrarsızlık öngörür

1921 – Faysal’ın kral seçilmesi (perde arkası) (Kahire Konferansı sonrası)

Bell, Faysal’ı samimi şekilde destekler, ama bir mektubunda çok kritik bir itirafta bulunur:

“He is acceptable, not beloved.”(Kabul edilebilir, ama sevilen biri değil.)

Bu ifade, Faysal’ın meşruiyet sorununun Bell tarafından bilindiğini gösterir. Referandumun “yönlendirilmiş” olduğunu ima eder. Aşiret reislerinin çoğunun neye oy verdiğini tam bilmediğini yazar.

1922–1923 – Kürt meselesi ve Musul (Petrol gerçeği)

Bell, Musul konusunda çok nettir:

“Without Mosul, Iraq is economically crippled.”(Musul olmadan Irak ekonomik olarak sakattır.)

Bu ifade, petrolün devletin gerçek temeli olduğunu açıkça ortaya koyar. Kürtlerin kendi kaderini tayin hakkının bilinçli olarak ertelendiğini kabul eder. “İleride büyük sorun çıkar” ifadesini birkaç kez tekrarlamıştır.

1923 sonrası mektuplar (Yalnızlık, pişmanlık, tükenmişlik)

Bu dönemde mektuplar belirgin biçimde değişir:

“I am terribly tired of making countries.”(Ülkeler yapmaktan korkunç derecede yoruldum.)

Bu cümle, Bell’in: Yaptıklarının ahlaki yükünü taşıdığını, kendini bir “mimar”dan çok bir araç gibi hissettiğini gösterir. Bell sandığımız kadar romantik bir emperyalist değil, ama sistemin farkında olan bir parça, Irak’ın sorunlarını önceden görmüş, ama durduracak gücü olmayan bir oyuncuydu. “Casus”tan çok bilgi üreticisi ve meşrulaştırıcı bir figürdü.

GERTRUDE BELL – T.E. LAWRENCE – WINSTON CHURCHILL

Ortadoğu’nun arka odasında kim neydi, kim karar veriyordu?

Aşağıda bu üçlüyü roller, gerçek etki alanları, çelişkiler ve gizli gerilimler üzerinden okuyacaksın.

Winston Churchill “Kararı veren ama sahayı bilmeyen”

1921’de Sömürgeler Bakanı, Kahire Konferansı’nın mimarı, harita üstünden devlet kurma fikrinin siyasi sorumlusu Churchill Ortadoğu’yu çok az biliyordu. Kararlarını: Bell’in raporları,Lawrence’ın anlatıları, Askerî maliyet tabloları üzerinden verdi.

Churchill için Irak bir stratejik maliyet kalemiydi:“En ucuz şekilde kontrol edilebilir mi?”

RAF bombardımanlarını “ekonomik yönetim aracı” olarak görüyordu.

“Yerel rıza” ikincil plandaydı. Churchill karar merciiydi, ama bilgi üreticisi değildi.

Gertrude Bell “Bilgiyi üreten ama kararı veremeyen”

Bell bu üçlüde en az yetkiye, ama en fazla saha bilgisine sahip kişiydi. Gerçek gücüAşiret dengeleri, mezhep ilişkileri, tarihsel sınırlar, yerel liderlerin karakter analizleri yapmaktı. Aralarındaki en belirgin fark Bell:“Bu olur mu?” diye soruyordu Lawrence:“Bu destansı olur” diyordu Churchill:“Bunun maliyeti ne?” diyordu. Bell Arapları çok iyi tanıyordu ama yine de İngiliz çıkarına hizmet ettiğini biliyordu. Bell’in özel mektuplarında sık geçen tema:“Yanlış olduğunu biliyorum ama başka seçenek yok.” Bell bir vicdanlı teknokrattı. Sistemi kurdu ama sahibi değildi.

T.E. Lawrence (Arabistanlı Lawrence) “Hikâyeyi satan adam”

Lawrence: Sahada Bell kadar derin değildi ama anlatıda çok daha güçlüydü, Arap isyanını romantize etti. İngiliz kamuoyunu etkiledi, Arap liderleri “büyük Arap devleti” hayaliyle motive etti. Bell ile çatışma noktası şuydu;

Bell: Parçalı yapı gerçeğini görüyordu

Lawrence: Birleşik Arap ideali anlatıyordu

Bell, Lawrence için özel mektuplarında şunu ima eder:“O, Arapları bir hikâye gibi seviyor; ben ise oldukları gibi görüyorum.”Lawrence mit üreticisi, Bell gerçeklik üreticisiydi.

Üçlü arasındaki gizli gerilimler

Bell – Lawrence

Aynı hedefe bakıyorlardı, ama farklı gerçekliklerden. Bell, Lawrence’ın Araplara fazla söz verdiğini düşünüyordu.

Bell – Churchill

Bell bilgi Verdi, Churchill seçici dinledi. Churchill’in Bell’e yaklaşımı: “Çok zeki ama fazla hassas”

Bell’in bazı uyarıları: Kürtler, Şiiler en dikkat edilmesi gereken unsurlardır diyordu.

Lawrence – Churchill

Lawrence ahlaki itirazlar yaptı, Churchill pratikti. Churchill için Lawrence: “Faydalı ama gerçekçi değil.” diyordu.

Büyük resim: Kim gerçekten Ortadoğu’yu şekillendirdi?

Bell: Yapının içini tasarladı Lawrence: Hikâyesini anlattı Churchill: İmzayı attı

Ama asıl gerçek şu: Ortadoğu’yu kimse tek başına şekillendirmedi. Hatalar, acele, savaş yorgunluğu ve çıkar hesapları birlikte şekillendirdi.

Gertrude Bell bugünkü Irak’taki sorunların çoğunu önceden gördü. Ama onları durduracak politik güce sahip değildi. Bu yüzden şu cümleyi yazdı:

“Ülkeler kurmak Tanrı’nın işi olmalıydı, bizim değil.”

GERTRUDE BELL’İN UYARILARI ve BUGÜNKÜ IRAK’TA GERÇEKLEŞENLER

Mezhep dengesi uyarısı → Devlet felci

Bell, Şii çoğunluğun Sünni elit tarafından yönetilmesinin sürdürülemez olduğunu yazdı:

“You cannot govern a Shi‘a country indefinitely through a Sunni minority.”

Bell’e göre bu denge: İngiliz kontrolü varken ayakta kalabilirdi.İngiltere çekildiği anda çökerdi.

Bugün ne oldu?

Saddam sonrası Şii ağırlıklı iktidar, Sünni dışlanma, El-Kaide → IŞİD → iç savaş döngüsü

Bell’in öngörüsü %100 gerçekleşti.

Aşiret yapıları uyarısı → Merkezi otorite çöküşü

Bell, aşiretleri yok sayan modern devletin işlemez olacağını yazdı:

“Tribal allegiance will always outweigh loyalty to Baghdad.”

Uyarısı: Devlet, aşiretle uzlaşmazsa ordu ve bürokrasi kâğıt üzerinde kalır.

Bugün ne oldu?

Ordu birliklerinin IŞİD karşısında dağılması, aşiretlerin kendi silahlı güçlerini kurması, merkezi hükümetin taşrada etkisiz kalması, devlet–aşiret çatışması hâlâ çözülmedi.

Kürt meselesi uyarısı → Bölünmüş egemenlik

Bell, Kürtlerin “sonra bakarız” diyerek ertelenmesini büyük hata olarak görüyordu:

“Postponing the Kurdish question means inheriting a permanent problem.”

Açıkça yazdı: Kürtler bastırılırsa isyan eder, serbest bırakılırsa kopar.

Bugün ne oldu?

Irak Kürdistan Bölgesel Yönetimi (IKBY), fiilî özerklik, Bağdat–Erbil sürekli kriz. Bell’in ‘kalıcı sorun’ tanımı bire bir gerçekleşti.

Musul–petrol uyarısı → Ekonomik kırılganlık

Musul’un petrol olmadan Irak’ın yaşayamayacağını yazdı:

“Without oil revenues, Iraq will not survive as a unified state.”

Ama ekledi: Petrol zenginlik değil, çatışma mıknatısıdır.

Bugün ne oldu?

Petrol gelirlerine bağımlı ekonomi, yolsuzluk, gelir paylaşımı kavgaları, Musul = çatışma merkezi.Petrol Irak’ı birleştirmedi, böldü.

Yapay sınırlar uyarısı → Ulusal kimlik krizi

Bell, Irak’ın “tarihsel bir millet” olmadığını açıkça yazdı:

“We are stitching together provinces, not a nation.”

Uyarısı: Ortak hafıza yok, ortak gelecek zorla kuruluyor.

Bugün ne oldu?

“Iraklılık” kimliği zayıf, mezhep/etnik kimlikler baskın, devlete aidiyet düşük, ulus-devlet hiçbir zaman tam oluşmadı.

Dış güçlere bağımlılık uyarısı → Sürekli müdahale

Bell, İngiltere çekilirse Irak’ın başka güçlerin oyun alanı olacağını öngördü:

“If we leave too abruptly, others will come.”

Bugün ne oldu?

ABD, İran, Körfez ülkeleri, Rusya dolaylı etki, Irak hâlâ kendi kaderinin tam sahibi değil. Gertrude Bell: Irak’ın nerede kırılacağını biliyordu ama kırılmayı durduracak politik gücü yoktu. O bir mühendis gibi çizdi, ama binayı başkaları aceleyle dikti. Bugünkü Irak, Gertrude Bell’in “olacaklar listesi”nin gerçekleşmiş hâlidir.