Wilber Belgesi...

ABD istihbarat kurumu Central Intelligence Agency (CIA) tarafından hazırlanan ve1953 yılında İran’da gerçekleşen darbenin planlanmasını anlatan gizli bir rapordur.Tam adı:“Clandestine Services History: Overthrow of Premier Mossadeq of Iran, November 1952–August 1953”, yazarı: Donald Newton Wilber, yazıldığı tarih: Mart 1954, konusu: 1953 İran Darbesi, kamuya açıklanması: 2000 yılında bazı bölümleri basına sızdırıldı. Wilber Belgesinin Arka Planı (İran Darbesi neden yapıldı?) 1950’lerin başında İran’da başbakan olan: Muhammed Musaddık şu çok kritik kararı aldı: İran petrolünü millileştirdi. Bu kararın sonucu: İngiliz petrol şirketi Anglo-Iranian Oil Company (bugünkü BP) büyük zarar gördü. İngiltere İran’a ambargo uyguladı. ABD ve İngiltere, Musaddık’ı Sovyetler’e yaklaşma riski nedeniyle tehdit olarak gördü.Musaddık’ı devirmek için gizli bir operasyon planlandı.Bu belge, darbenin adım adım nasıl yapıldığını anlatır. Operasyonun adı:Operation Ajax

Propaganda kampanyasında gazetelere sahte haberler yerleştirildi, Musaddık aleyhine propaganda yapıldı, halkın gözünde itibarı düşürülmeye çalışıldı, gazetecilere para verilerek sahte yazılar yayımlandı.Sokak olaylarının organize edilmesiyle parayla insanlar tutuldu, sokak gösterileri düzenlendi, kaos ortamı yaratıldı.Halkın “ülke yönetilemiyor” düşüncesine kapılması sağlandı.Askeri ve siyasi manipülasyonla İran ordusundaki bazı generaller satın alındı,Şah’ın (kralın) desteği sağlandı, O dönemin İran lideri Muhammed Rıza Pehlevi başlangıçta korktu ve ülkeyi terk etti, ancak darbe başarılı olunca geri döndü.1953’te Musaddık devrildi,Şah yeniden güç kazandı, İran’da ABD yanlısı yönetim kuruldu.Wilber belgesi tarihçiler için çok kritik kabul edilir çünkü:

1. CIA’in darbe yöntemlerini açıkça gösterir

İlk kez bir istihbarat darbesinin nasıl planlandığı, nasıl uygulandığı, hangi yöntemlerin kullanıldığı detaylı biçimde görülmüştür.

2. Modern “Rejim Değiştirme” modelinin ilk örneği

Birçok araştırmacıya göre1953 İran darbesi daha sonra başka ülkelerde kullanılan yöntemlerin temelidir. Örnek verilen ülkeler Guatemala (1954),Şili (1973)

3. İran–ABD ilişkilerinin bozulmasının başlangıcı

Bu darbe İran halkında ABD’ye karşı güvensizlik yarattı.Bu güvensizlik yıllar sonra 1979 İran İslam Devrimi ile patlak verdi.